| نام: |
سمنان |
| موقعیت جغرافیایی: |
|
| تعداد شهرستان: |
4 |
| تعداد شهر: |
16 |
| تعداد بخش: |
12 |
| تعداد روستا: |
28 |
| وضعیت آب و هوایی: |
گرم و خشک |
| تاریخچه: |
استان سمنان در دوران باستان بخشي از چهاردهمين ايالت تاريخي ورن (ورنه) از تقسيمات شانزده گانه اوستايي بود. برخي از دانشمندان اين ايالت را گيلان فعلي میدانند ولي قدر مسلم اين كه ورن يا ورنه متشكل از صفحات جنوبي البرز و خوار شمال سمنان, دامغان, خوار, دماوند, فيروزكوه, شهميرزاد, لاسگرد, ده نمك و آهوان, قوشه, ويمه و نقاط كوهستاني مازندران بوده است.
اين منطقه در تمام دوره حكومت مادها و هخامنشيان، كوميسنه يا كوميشان (قومس بعد از اسلام) جزو ايالت بزرگ پارت يا پرتو به شمار میرفت. در اين دوره سمنان، شهر سرحدي ايالت هاي پارت و ماد به شمار میرفت. به همين علت برخي از مورخان، زماني اين شهر را جزو مادها و گاهي جزو پارتها به حساب میآورند. اين ايالت كه در زمان ساسانيان به پشتخوارگر تغيير نام داده، شامل همان شهرهايي بود كه در ايالت ورن وجود داشتند. حد غربي اين ايالت، خوار (گرمسار فعلي)، حد شرقي آن شاهرود و حد شمالي آن، كوهستان هاي جنوبي طبرستان بود.
سلوكيان بزرگ ترين عامل يوناني كردن مشرق بودند و به همين جهت، براي ادامه فرمان روايي خود نظر مساعد مردم را لازم داشتند و براي اين كار تقريبا شصت شهر در مشرق و ايالت پارت بنا كردند. يكي از اين شهرها آپاما يا لاسگرد فعلي است كه در 34 كيلومتري سمنان واقع شده و ديگري شهر هكتا پليس (صد دورازه) است كه عده اي آن را دامغان میدانند. اشكانيان ايالات ايران را به هجده بخش وسيع تقسيم كردند كه يكي از ايالت هاي مهم آن كميسن قوميس يا قومس در نواحي سمنان و دامغان كنوني بود.
در نيمه قرن هفتم ميلادي در زمان يزدگرد سوم، آخرين پادشاه سلسله ساساني، مهاجمان عرب كشور ايران را به تصرف خود درآوردند. اعراب نخست شهر بزرگ و آباد ري را تسخير كردند، سپس به شمال شرقي رفته و به سرزمين كومش (شهرهاي سمنان، دامغان، بسطام) رسيدند و آن ر اتسخير كردند.
سمنان در دوره هاي بعد از اسلام جزو سرزمين تاريخي قومس (كومش) به شمار میآمد. سمنان طي تاريخ دو هزار ساله خود شاهد فراز و نشيب ها، جنگ ها، شكستها و پيروزي هاي بي شمار بوده است. در دوره هاي بعدي نيز منطقه سمنان مورد توجه خاص حكومت هاي مركزي قرار گرفت و منازعهها و مناقشه هاي متعدد بر سر اين منطقه بين قدرتمندان درگرفت.
دردوران حكومت امويان و عباسيان به ويژه پس از قتل ابومسلم خراساني به دست منصور دوانيقي، شورش و بلوا سراسر ايران را در برگرفت و نهضت هاي بي شماري به وقوع پيوست كه از مهم ترين آنها قيام سنباد زردتشتي بود. در اندك زمان، زرتشتيان طبرستان و نواحي شمال قومس يعني سنگسر (مهدي شهر)، شهميرزاد و فولاد محله، به دور رهبر اين نهضت جمع شدند و قومس و ري را به تصرف در آوردند، ولي در ساوه شكست خوردند و سنباد به قومس گريخت و پس از ضبط خزاين ابومسلم رو به طبرستان نهاد. وي پس از مدتي در دره هاي سنگسر و شهميرزاد به قتل رسيد.
ايالت كومش (قومس) از كانون هاي مهم اسماعيليان در قرن هاي ششم و هفتم هجري بود. به طوري كه در اين ايالت 150 قلعه در اختيار اين فرقه بود كه هر مجموعه از آنها را يك كدخدا و هر قلعه مجزاي آن را يك محتشم كه به منزله فرماندار كل يا حاكم بزرگ بود، زير نظر داشت.
سمنان در دوران مغول، هم چون ساير نقاط ايران از حمله و كشت و كشتار اين قوم در امان نماند و متحمل خسارات جاني و مالي بسيار شد. اين كشت و كشتار، در زمان تيمور لنگ نيز كه از سال 783 هجري حمله به ايران را شروع كرد، ادامه يافت.
پس از ظهور و استقرار حكومت صفويان، شاه اسماعيل صفوي به سركوب گردن كشان ولايتها پرداخت. از جمله، حاكم قلعه فيروزكوه را دستگير كرد و به اين ترتيب، ولايت فيروزكوه و خوار، سمنان و سنگسر به تصرف صفويان درآمد.
كريم خان زند با عنوان وكيل الرعايا مدت 29 سال در ايران سلطنت كرد، ولي در اين مدت شهرهاي سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، را در اختيار بزرگان خانواده قاجار قرار داد. بعد از مرگ خان زند، آغا محمد خان شيراز را ترك كرد و به طرف كومش و دامغان رفت و با گرد آوردن عده اي از افراد قبيله خود، سرانجام توانست به ولايت كومش (سمنان، دامغان و بسطام) و ولايت جنوبي درياي خزر دست يابد.
پس از آغا محمد خان، برادر زاده وي به نام فتحعلي شاه قاجار بر اريكه سلطنت تكيه زد و از همان ابتداي سلطنت، سرزمين قومس را كه زادگاهش بود مورد توجه قرار دارد و ذوالفقار را به عنوان حاكم سمنان برگزيد. نام جغرافيايي قومس تا اواخر دوران قاجاريه بر سر زبانها بود، ليكن در دوران حكومت پهلوي اول، سمنان در شمار شهرهاي استان دوم، يعني مازندران در آمد.
در آغاز سال 1340 هجري شمسي در زمان نخست وزيري دكتر علي اميني و وزارت كشور سپهبد عزيزي، به پيروي از سنت تاريخي، طبق تصويب نامه هيئت وزيران، ايالت كومش (سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، سنگسر(مهديشهر)، سرخه و شهميرزاد و نقاط تابعه آنها) از نظر تقسيمات كشوري به نام فرمانداري كل سمنان نامگذاري شد. مركز حكومت آن نيز در شهر سمنان تعيين و مستقر گرديد .
در سال 1355 هجري شمسي طبق تصميم دولت وقت با اضافه شدن دماوند، فيروزكوه، گرمسار و ورامين فرمانداري كل سمنان به استان سمنان تبديل شد و مركز آن نيز همچنان شهر تاريخي سمنان باقي ماند. البته طبق تقسيمات كشوري سالهاي اخير، سه شهر دماوند، فيروزكوه و ورامين از استان سمنان جدا گرديدند.
|
| جمعیت مرد: |
- |
| جمعیت زن: |
- |
| جمعیت شهری: |
- |
| جمعیت روستایی: |
- |
| جمعیت زیر 18 سال: |
- |
| جمعیت 18 تا 65 سال: |
- |
| جمعیت بالای 65 سال: |
- |
| هنر: |
استان سمنان از مراكز قابل توجه صنايع دستي كشور است. در اين استان انواع صنايع دستي نظير قاليبافي، گليم بافي، نمد مالي، سراميك و سفالسازي و... وجود دارد كه هر يك از آنها سوغاتي گرانقدر براي بازديدكنندگان از استان به شمار ميآيند. مهم ترين صنايع دستي استان عبارتاند از:
قاليبافي:
قاليبافي و توليد قالي و قاليچه از ديرباز يكي از توليدات مهم استان سمنان به شمار میرفته است. اين منطقه كه در دوران قبل، داراي استادان زبردست قاليباف و طراح نقش قالي بود و قاليها و قاليچههاي ارزنده از دارهاي آنان به عمل میآمد. به دليل ورود فرش هاي ماشيني به بازار و نداشتن صرفه اقتصادي و همچنين نبود پشتوانه نيروي كاري و طراح قالي و نيز به دليل كهولت تدريجي استادان و كارگران قاليباف، اين رشته دچار ركود فاحش شده است. امروز قاليبافان استان از نقش و طرح ساير مناطق مانند تبريز، مشهد، اصفهان، نائين، كاشان، يزد و كرمان استفاده ميكنند. در زمينه بعضي از قاليها گلهاي اسليمي، شكوفه ها، غنچهها و برگهاي گوناگون با شاخههاي ظريف ديده ميشود و در بعضي از طرحهاي شاه عباسي، افشان، ترنجي، خوشه، گل فرنگ، درختي، شكارگاه و... مورد استفاده قرار ميگيرد يا تركيبي از اين طرحها هستند.
بخش مهديشهر (سنگسر) و شهرستان شاهرود از مراكز مهم توليد قالي و قاليچه در استان سمنان به شمار میروند.
گليم بافي :
گليم به عنوان نخستين زيرانداز بشر، داراي سابقه توليدي بسيار طولاني است. بافت گليم اگر چه به گونه بسيار ساده آغاز شده، اما در طول سالياني كه از عمر آن میگذرد، هنرمندان ايراني در تكميل ان نقش فوق الاده چشمگير ايفا كردهاند و توانستهاند آن را به عنوان محصولي برخوردار از ارزش هاي هنري و مصرفي توامان حتي روانه بازارهاي خارجي كنند. گليم كه در مقايسه با قالي داراي شيوه بافتي آسانتر است و به همان نسبت قيمت ارزانتري دارد، هنري در انحصار روستا نشينان و عشاير بشمار ميآيد. روستاهاي شهرستان گرمسار، سمنان و روستاهاي كندو، خيج و رضاآباد شاهرود از مراكز توليد اصلي گليم در استان سمنان هستند.
نمد مالي:
يكي ديگر از صنايع دستي كه قدمتي ديرينه در استان سمنان دارد، نمد مالي است. وضعيت فعلي توليد نمد در استان سمنان از نظر كمي و كيفي بسيار مطلوب است و مراكز توليد نمد در استان، شهرستان سمنان، دامغان و روستاي ابرسيج شاهرود است.
مواد اوليه مصرف شده در نمدمالي پشم است كه در اندازههاي مختلف تهيه ميشود. آنچه در نمد مالي ميتوان مشاهده كرد، ذوق و هنر، به همراه تحرك توليد كننده است. توليدات اين زحمات كشان علاوه بر استفاده شخصي به روستاهاي شمالي استان و شهرستان مازندران ارسال ميشود.
چاپ قلمكار:
چاپ قلمكار، گونهاي از چاپ سنتي روي پارچه بافته شده است. براي نخستين بار، قلم كار سازان ايراني براي دسترسي به توليد بيشتر و ايجاد هماهنگي و يكنواختي نقش ها، استفاده از مهرههاي چوبي را جايگزين استفاده از قلمو ساخته اند. براي فراهم آوردن امكاناتي به منظور استفاده مردم، قلم كار را كه در گذشته فقط براي روي پارچههاي پشمي و ابريشمي انجامپذیر بود بر انواع پارچه از قبيل متقال، كتان، چلوار و كرباس و... انجام دادند. در حال حاضر چاپ قلم كار به وسيله قالبهاي چوبيني كه داراي نقوش برجسته است انجام ميشود. در حقيقت ركن اصلي قلمكار سازي را قالب سازي تشكيل میدهد كه معمولاً توسط افرادي كه حرفه و تخصصشان قالب تراشي است به تفكيك رنگ و حداكثر در چهاررنگ روي چوبهاي گلابي و زالزالك تراشيده ميشود گروهي از هنرمندان در رشتههايي چون ريشه تابي كه پارچه زير ساخت قلمكار را آماده میسازد يا صحرا كاري كه كارهاي رنگ رزي، سفيد گري، بخار و شستشوي پارچههاي قلمكار را به عهده دارد به فعاليت مشغولند مهم ترين مركز اين صنعت در استان در شهرستان دامغان قرار دارد كه ماهانه مقادير هنگفتي انواع روميزي پرده و سفره و ساير محصولات قلمكار توليد و براي صدور به خارج از كشور آماده ميكند.
سفالگري و سراميك :
سفالگري از مهم ترين و قديمي ترين دست ساختههاي بشر است. آثار سفالي برخلاف آثار يافته شده فلزي، چوبين و... در زير خاك فاسد نميشود و به خاطر اين حالت استثنائي، به اطلاعات گويا درباره آن ميتوان پي برد. صنعت سفالگري در استان سمنان از پيشينه معتبر برخوردار است. به طوري كه دكتر اريك اشميد هنگام حفاري در اطراف دامغان اميدوار به كشف شهر افسانهاي هكاتوم پليس يا شهر صد دروازه بود، اگرچه موفق به كشف بقاياي شهر مورد نظرش نشد، ولي به مجموعهاي از بهترين فراوردههاي صنعتگران دو تا سه هزار سال قبل از ميلاد مسيح دست يافت اين فراوردهها شامل كوزههاي بزرگ به اشكال هندسي و داراي لعاب قهوهاي روشن و كرم بودند. از آنجا كه زمينههاي لازم براي صنعت سفالگري در اكثر نقاط استان فراهم بوده، اين صنعت با وجود فراز و نشيبهاي تاريخي، به حيات خويش ادامه داده است. در سالهاي اخير، راه اندازي واحدهاي آموزش سفالگري و سراميك در شهرهاي سمنان و شاهرود موجب احيا و رشد بيشتر اين صنعت در استان شد و هم اكنون ضمن توليد و ارسال مقادير بسياري از توليدات اين رشته به استان هاي ديگر، زمينههاي توليد كالاهايي براي بخش صادرات خارجي نيز فراهم شده است. در حال حاضر سفالگران استان سمنان در كارگاه هاي سفالگري و سفال سازي در سطح استان به ساختن گونههايي ارزشمند سفال مشغولند. در اين ميان، كارگاه سفال گري و سفال سازي قان بيگي در شاهرود از اهميتي ويژه برخوردار است.
دستباف ها:
در زماني نه چندان دور، مردمان همين سرزمين پارچههاي مورد نياز خويش را با دستهاي هنر آفرين خود تهيه میكردند كه از نظر تنوع رنگ، نقش، طرح و شيوههاي بافت شگفت انگيز بود. هر چند زندگي ماشيني و گرايش به سوي تجدد باعث شد لطمههايي جبران ناپذير بر اين صنعت وارد آيد، هم اكنون نيز در گوشه و كنار استان سمنان، صنايع دستباف رايجند.
دستبافي شامل توليد پردههاي سنتي و هنري و حوله و شال گردن و پارچههاي متقال زير ساخت قلمكار است كه در استان رايج است. علاوه برآن جاجيم، چادر شب، پلاس و چوقا (چوخا) كه عمدتاً توسط روستائيان و عشاير توليد ميشود، از ديگر صنايع دست باف مردم استان است. ماهانه مقادير قابل توجهاي از اين توليدات به استانهاي ديگر و مراكز ارسال ميشود. شهرستان سمنان به ويژه سرخه، مهدي شهر، فولاد محله و روستاهاي شهرستان دامغان و روستاهاي بسطام از مراكز توليدات جاجيمچه و دستباف استان به شمار میروند.
|
|
|
